Перакладчык, лінгвіст, настаўнік Якуб ЛАПАТКА: “Кожны творца марыць пра тое, каб стварыць нешта бессмяротнае. Таксама і я  не без амбіцый…”

Біяграфію нашага сённяшняга “суботняга госця” трывіяльнай не назавеш нават у дачыненні да чалавека творчай прафесіі. Мяркуйце самі. Нарадзіўся ў 1944 годзе ў вёсцы Аўсюкова Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Закончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў, дзе атрымаў прафесію выкладчыка іспанскай мовы. 20 гадоў працаваў настаўнікам у наваполацкай сярэдняй школе № 5, дзе стварыў вучнёўскі гурток перакладчыкаў на беларускую мову. Склаў першы іспанска-беларуска-рускі слоўнік для школьнікаў, атрымаў кваліфікацыю “настаўнік вышэйшай катэгорыі”. Але ў пачатку 90-х гадоў у жыцці нашага героя адбыўся рэзкі паварот: у 1993 годзе па запрашэнні Саюза перакладчыкаў Фінляндыі ён трапіў на стажыроўку ў Хельсінкі, пасля чаго скончыў 5-семестравы курс фінскай мовы і дыялекталогіі ў Хельсінкскім універсітэце, куды, пасля адпаведных экзаменаў, быў залічаны адразу на 5 курс. Пэўны час выкладаў беларускую мову на факультэце славістыкі Хельсінкскага ўніверсітэта, працаваў у бюро перакладчыкаў “Алтай”. Выдаў шэраг кніжак перакладаў з розных еўрапейскіх моў, найперш — з фінскай, на беларускую і рускую мовы. Пераклаў паасобныя творы Мігеля дэ Сервантэса, Рафаэля Альберці, Мігеля Эрнандэса, Хуана Рамона Хіменэса, Томаса Мура, Арва Турціяйнена, Міка Валтары, Пенці Хаанпя, Маю Ласіла, Вяйнё Ліна і іншых. А ў 2015 годзе ў Мінску выйшла галоўная кніга яго жыцця — поўная версія гераічнага народнага карэла-фінскага эпасу “Калевала” ў перакладзе з фінскай мовы (непасрэдна, без мовы-пасрэдніцы!) на беларускую.

Пра розныя акалічнасці вучобы ў сталічным “ін’язе”, настаўніцтва ў наваполацкай школе, перакладчыцкай дзейнасці, жыцця і побыту ў Фінляндыі і, безумоўна, пра “Калевалу” і ўсё, што звязана з яе перакладам на беларускую мову, гутарым з перакладчыкам, лінгвістам-практыкам, настаўнікам вышэйшай катэгорыі Якубам (Якавам Якаўлевічам) ЛАПАТКАМ.

— Якаў Якаўлевіч, з вашай біяграфіі вядома, што вы нарадзіліся ў вёсцы на Віцебшчыне ў 1944 годзе, а значыць, пасля заканчэння вясковай сярэдняй школы недзе ў пачатку 60-х вы паўсталі перад важным жыццёвым выбарам: якую атрымліваць прафесію, куды паступаць… І, магчыма, я вельмі тут памыляюся, але мне бачыцца пэўны парадокс у тым, што вясковы юнак вырашыў пасту­паць у такую прэстыжную ўстанову вышэйшай адукацыі, як Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў. Вас сапраўды вабілі замежныя мовы з самага ранняга дзяцінства? Магчыма, у вас былі значныя поспехі ў вывучэнні замежнай мовы ў школе? Што, урэшце, паўплывала тады на ваш выбар?

— На самай справе, тут ніякага парадоксу няма. Усё залежыць ад таго, як ты сам настроены, на што ты сам арыентуешся. А жыццё — яно непрадказальнае. Я, напрыклад, да 3-х гадоў не размаўляў. Усё разумеў, што мне гавораць, але не размаўляў, і пра мяне, малога, ужо казалі, маўляў, Яшка ненармальны будзе. Але роўна ў 3 гады я раптам загаварыў, і першымі словамі, якія я вымавіў, былі не “мама”, а “бабуля”, а таксама “дзядуля”. І якраз дзядуля мяне пачаў вучыць чытаць. Памятаю, мне было тады яшчэ крыўдна, што стрыечныя сёстры ўмелі чытаць, а я — не, і гэта давала мне дадатковы стымул. У 5 гадоў я навучыўся чытаць па-руску і па-беларуску, а калі быў малодшакласнікам, сам пачаў асвойваць нямецкую мову — пакуль да 5 класа, я ўжо прайшоў той падручнік для 5 класа па нямецкай. Потым, пасля сямігодкі, стаў вучыцца ў іншай школе, дзе вучні былі падзелены на групу “немцаў” і групу “англічан”, і мне стала крыўдна, што я не разумею апошніх. Браў іх падручнікі і дастаткова хутка больш-менш засвоіў англійскую мову. Словам, бліжэй да заканчэння сярэдняй адукацыі я сапраўды ўжо цвёрда для сябе вырашыў, што замежныя мовы — гэта маё. А што да вашага прыхаванага намёку на недалёкасць вёскі, то, ведаеце, недарэкі ёсць і ў вёсцы, і ў гора­дзе, прычым у горадзе — больш, бо тут людзей больш. (Усміхаецца.). А я магу назваць нямала прыкладаў дзяцей вёскі, якія сталі выдатнымі знаўцамі замежных моў. Скажам, той жа Мікола Бусел, які, акрамя папулярных еўрапейскіх моў, ведае фарсі, навагрэчаскую, Валодзя Філімонаў, які ведаў, можа, і не так шмат моў, але затое па-іспанску, па-партугальску і па-італьянску гаварыў зусім без акцэнту.

— Вы паступілі ў “ін’яз” з першага разу?

— Так, але толькі праз шэсць гадоў пасля заканчэння школы. У мяне проста не было іншага выйсця, як пайсці праца­ваць на так званы нафтабуд, як называлі тады будоўлю Наваполацка, бо мая маці жыла на той час у Карэліі з маім айчымам і трыма дзецьмі, са мной была толькі 80-гадовая бабуля і трэба было неяк самому зара­бляць на жыццё. Потым я паступіў у ГПТВ, якое дало і прытулак, і харчаванне, і абмундзіраванне, а ў дадатак яшчэ і рабочую спецыяльнасць. А ўжо тады, калі закончыў вучылішча, без цяжкасцей паступіў у інстытут замежных моў на перакладчыцкае аддзяленне факультэта іспанскай мовы. Конкурс быў невялікі, здаецца, недзе 2 чалавекі на месца, а ў мяне як у “стажніка” да таго ж была квота.

— Чаму выбралі менавіта іспан­скі факультэт? Можа, вельмі хацелася прачытаць у арыгінале Сервантэса, якога ўрэшце праз гады вы перакладалі? Ці, можа, у той час вы захапляліся іспанамоўнымі рэвалюцыянерамі — Фідэлем і Чэ?

— Ды не, нічога такога не было, хаця яны і сапраўды былі кумірамі. Цікавіўся я таксама і інтэрбрыгадамі перыяду грамадзянскай вайны ў Іспаніі. Але галоўным усё-такі было жаданне вывучыць саму мову як такую яшчэ недзе з класа 8-га.

— А якая была ў вас другая замежная мова з 3 курса?

— Англійская. Хаця разам з такімі ж, як сам, цікаўнымі студэнтамі, я хадзіў на факультатывы і па італьянскай, партугальскай, венгерскай мовах. Той, хто хацеў узяць нешта з ведаў ад інстытута, той і браў па максімуме. У прынцыпе мы ўсе ў нашай “магутнай кучцы” студэнтаў-аднадумцаў былі ў нейкай ступені паліглотамі. У нас нават хадзіла прымаўка: “Цяжка вывучыць першыя шэсць моў, а потым — само пойдзе…”

— Якія ўражанні, якія адчуванні вы захавалі ад свайго дваццацігадовага настаўніцтва ў наваполацкай школе?

— Добрыя. І ўчора я атрымаў пацвяр­джэнне. Заходжу ў магазін, бачу, стаіць прыгожая жанчына і пільна ўзіраецца ў мяне… А тады раптам кідаецца да мяне на шыю і крычыць на ўвесь магазін: “Светка, ха­дзі сюды! Якаў Якаўлевіч яшчэ жывы!” (Смяецца.) Гэта мне выпадкова сустрэлася мая былая вучаніца. А калі гаварыць без эмоцый, то мне насамрэч падабалася працаваць з дзецьмі, у мяне з імі было поўнае паразуменне найперш таму, што я ўспрымаў іх не як аб’ект выхавання, а як суб’ект. І я, напрыклад, ніколі не саромеўся ім сказаць ці паказаць, што яны разумнейшыя за мяне, што гэта дрэнна, калі дзеці дурнейшыя за бацькоў. І тут жа мог пры гэтым дадаць, калі ў нечым не атрымоўвалася з імі пагадзіцца: “Але ж, дзеці, я больш вопытны. Давайце зробім вось так”. А яшчэ я ніколі не ўчыняў публічных разборак — ні ў класе перад дзецьмі, ні на бацькоўскіх сходах. І гэта, дарэчы, не заўсёды падабалася школьнаму начальству. За сваю працу ў наваполацкай школе я перажыў 6 дырэктараў, і адзі­н з іх мне аднойчы адкрыта абурыўся: “Ды вы ж выхавалі нейкую напалеонаўскую гвардыю! Яны нікому не падпарадкоўваюцца, акрамя вас!” Але я, сапраўды, не любіў ганяць дзяцей на нейкія непатрэбныя справы і не імкнуўся да таго, каб яны марнавалі на гэта час. А крычаў на дзяцей я толькі аднойчы за сваю педагагічную практыку, але той выпадак урэшце прыняў камічны абарот. У мяне тады быў 10 клас, ужо “на носе” быў выпускны, а мае вучні мяне ў нечым моц­на падвялі, ужо не памятаю, у чым канкрэтна. Памятаю толькі, што я роў на іх так, што ажно дзверы выгіналіся. І тут дырэктар заходзіць у клас і сурова пытаецца: “У чым справа? Што здарылася?”. А я па інерцыі на яго: “Маўча-а-аць!!!” І яшчэ па стале як грымну! А стол шкляным лістом быў пакрыты, і ліст той на дробныя кавалачкі рассыпаўся. Дзеці тады нават не засмяяліся, не на жарт спалохаліся нават ужо не за сябе, а за мяне. Такая вось была гісторыя. Але ж пасля я, канечне, памірыўся — і з дзецьмі, і з дырэктарам…

— Давайце, Якаў Якаўлевіч, цяпер пяройдзем да фінскай тэмы. Калі і як канкрэтна яна ўсё-такі ўвайшла ў ваша жыццё?

— Сёння, калі азіраешся на пражытыя гады, разумееш, што ўсё ў гэтым свеце сапраўды здараецца невыпадкова. Я ўжо казаў раней, што, яшчэ калі я вучыўся ў школе, маці з’ехала з маім айчымам у Карэлію, была такая пасля вайны ўстаноўка — засяляць “спрадвечна рускія” землі, у прыватнасці, Прусію, Карэлію і інш. Мяне ж дзядуля з бабуляй туды катэгарычна не адпусцілі, цвёрда сказалі маці: “Не, Яшку мы не аддамо!” Але адны школьныя канікулы ў старшых класах я ўсё-такі правёў у Карэліі. А вы ж самі разумееце, што гэта такое — не чуць тры месяцы ні беларускай, ні рускай мовы. І, хочаш не хочаш, за тыя тры летнія месяцы я навучыўся больш-менш размаўляць на карэльскім дыялекце, дастаткова блізкім да фінскай мовы. Гэта было маім першым подступам да, як вы кажаце, фінскай тэмы…

Потым, калі я вучыўся ў “ін’язе”, адзін мой таварыш, на жаль, ужо нябожчык, апантаны эсперантыст Адам Паўлюкавец, ведаючы пра маю цікавасць да розных замежных моў, падарыў мне руска-фінскі слоўнік з пажаданнем “поспехаў у вывучэнні дзіўнай мовы фінаў”. І я пачаў даволі сур’ёзна займацца ёй. А пасля, калі ўжо настаўнічаў у наваполацкай школе, неяк патрапіў у тамтэйшае літаратурнае аб’яднанне “Крыніцы”, і там хлопцы, дасведчаныя ў літаратурным працэсе, мне ўжо канкрэтна параілі: “Займіся ты ўсур’ёз перакладамі. Толькі не з іспанскай, француз­скай ці англійскай — “іспанцаў”, “французаў” і “англічан” у нас іх і без цябе многа. А вазьміся ты за фінскую! “Фінаў” у нас яшчэ няма”. І я ўзяўся. Па-сур’ёзнаму ўзяўся. Абклаўся падручнікамі, самавучыцелямі, даведнікамі. Пабываў на некалькіх лінгвістычных кангрэсах. На адным з іх сустрэўся з фінамі з Саюза пера­кладчыкаў Фінляндыі, якія запрасілі мяне на трохмесячную стажыроўку ў Хельсінкі. Так паціху ўсё і закруцілася… Паступіў на курсы ў Хельсінкскі ўніверсітэт, потым там жа выкладаў беларускую мову і, безумоўна, паралельна актыўна перакладаў з фінскай мовы…

— Наколькі цяжка было вам, так бы мовіць, пераключыцца з іспанскай мовы, як вядома, адной з самых лёгкіх еўрапейскіх моў, на адну з самых складаных у Еўропе — фінскую?

— Самым складаным было псіхалагічна навучыцца размаўляць з фінамі. Бо фіны гэта, канечне, не іспанцы. На іспанца ты толькі паглядзеў, як ён тут жа табе з хуткасцю кулямёта пачынае гаварыць, распытваць, што ды як. А фіны, асабліва з незнаёмцамі, не надта кідаюцца ў размовы… Ну, і, безумоўна, чыста лінгвістычныя асаблівасці фінскай мовы, напрыклад, наяўнасць у ёй 15 розных склонаў (а разам з акузатывам ІІ — 16!). Іх нават не ведае большасць саміх фінаў, што ўжо казаць пра замежніка, які захацеў навучыцца размаўляць і разумець па-фінску.

— А што наконт сацыяльнай адаптацыі ў Фінляндыі?

— Калі я вучыўся ў Хельсінкскім універсітэце, я з гэтым не меў асаблівых цяжкасцей, бо ў нас быў інтэрнацыянальны калектыў. Мы жылі ў спецыяльным інтэрнаце, дзе ў кожным блоку было па два пакоі, у адным жыў фін, а ў другім — замежнік. І, такім чынам, кантактаванне было вельмі разнастайным, сярод нас было шмат літоўцаў, амерыканцаў, кітайцаў… І мы часта разам ла­дзілі інтэрнацыянальныя вечарыны, неаднойчы ездзілі восенню ў Лапландыю глядзець на прыроду, якая ў гэтую пару года пераўтвараецца ў адно барвовае полымя…

— Вы ўжо згадалі пра негаварлівасць, нават пэўную недаверлівасць фінаў. А ўвогуле ці маглі б неяк параўнаць менталітэты — наш і фінскі? Ці шмат у нас агульнага з імі ў гэтым сэнсе?

— Безумоўна, любы народ адрозніваецца ад іншага народа. Але падабенствы ў нас з фінамі ўсё-такі ёсць. Па-першае, мы, беларусы, як і фіны, з’яўляемся вясковай нацыяй, у гарады пачалі масава перасяляцца, як і яны, толькі ў другой палове мінулага стагоддзя, і гэтая акалічнасць накладвае свой адбітак на наш з імі пераважна вясковы менталітэт. Па-другое, дастаткова падобная сітуацыя ў нас і з нацыянальнымі мовамі, якія доўгі час былі пазбаўлены сваіх законных правоў, лічыліся выключна мужыцкімі, ня­здольнымі да таго, каб на іх загаварыла высокая літаратура. І гэта, зноў жа, уплывае на нацыянальны менталітэт. Праўда, фіны вельмі шануюць усё сваё нацыянальнае, у тым ліку мову, гісторыю, звычкі, наогул самабытнасць, а мы, на жаль, нярэдка недаацэньваем каштоўнасць гэтых рэчаў. Па-трэцяе, мы, як і фіны, народ нетаропкі, больш ці менш памяркоўны і працавіты. Але я магу з упэўненасцю сказаць, што беларусы могуць працаваць не горш, а ў нечым і лепш за фінаў. Толькі іншая справа, што ў фінаў ужо недзе ў крыві ёсць нейкая абавязковасць, адказнасць, прынцыповасць, чаго, на жаль, нам крыху бракуе. Напрыклад, каб які-небудзь фінскі школьнік спісаў у каго-небудзь на ўроку кантрольную ці скарыстаўся шпаргалкай — такое проста немагчыма ўявіць… Гэта ў іх лічыцца непрыстойнасцю, маветонам.

— Якаў Якаўлевіч, цяпер адносна “Калевалы”. Перш-наперш, адразу, каб не забыцца: дзе ўсё-такі правільна рабіць націск у гэтым слове — КалЕвала ці КалевАла? Ад беларусаў даводзілася чуць розныя вымаўленні…

— Не так і не так. Націск у фінскай мове трохступенны, але галоўны заўсёды падае на першы склад, другі склад застаецца ненаціскным, а далей кожны няцотны склад нясе другасны націск, цотны ж застаецца ненаціскным. Зна­чыць, мы павінны вымаўляць слова “Калевала” з асноўным націскам на першы гук “а” і другасным на другі гук “а”. Калевала — гэта значыць краіна Калевы ці Калевайнена, міфічнага першапродка фінаў.

— Як наогул вы адважыліся на пераклад такога маштабнага твора, на гэты, не пабаюся гэтага слова, творчы подзвіг?

— Як адважыўся… Кожны ж мастак, кожны скульптар, наогул кожны творца, мне здаецца, у глыбіні сэрца ма­рыць пра тое, каб стварыць што-небудзь бессмяротнае — калі не як Мікеланджэла, дык хаця б а-ля Цэрэтэлі. Ну, дык і я не без амбіцый… (Усміхаецца.) І я ўрэшце саспеў на гэтую працу. Гады два рыхтаваўся, чытаў пераклады “Калевалы” на розныя мовы… Спачатку пераклаў шостую руну, яе надрукаваў Сакрат Яновіч у адным з беластоцкіх часопісаў — я паглядзеў і вельмі ўзрадаваўся, што… у таго часопіса быў мізэрны тыраж, што фактычна ніхто не ўбачыць той мой бездапаможны пераклад. Потым быў дастаткова працяглы перапынак, я ў гэты час перакладаў іншыя творы, але “Калевала” мяне ніяк не адпускала, і не ў апошнюю чаргу па той прычыне, што ў героях гэтага твора я, сам вясковы малец, пазнаваў нашых вясковых хлопцаў і дзяўчат. І хвалькоў, і буянаў, і п’янчужак — каго хочаш.

У герояў “Калевалы”, сапраўды, вельмі многа як вартасцей, так і заганаў. Скажам, Вяйнямёйнен, імя якога часцей за ўсё суправаджаецца эпітэтам “векамудры”, з’яўляецца, з аднаго боку, насам­рэч вялікім мудрацом, рунапеўцам, чараўніком, але, з другога боку, ён робіць шмат дурноты: быццам той паўлін, распускае хвост перад дзяўчынай і кідаецца выконваць яе бязглуздыя пажаданні, праз што трапляе ў бяду і ледзьве не сыходзіць крывёй.

Лемінкяйнен — наогул нахаба, задзірака і бабнік. Без запрашэння ён з’яўляецца на свята, пачынае там бойку і атрымлівае напоўніцу. Толькі маці сваёй любоўю выцягвае яго з падземнага царства Туанелы.

Каваль, майстар на ўсе рукі, Ілмарынен адначасова вялікі баязлівец. У цяжкі момант замест таго, каб смела біцца, ён галосіць, што дарэмна пага­дзіўся ісці ў паход.

Ёўкахайнен — балбатун і зайздроснік, якому не дае спакою слава старога Вяйнямёйнена. Але, каб уратавацца, ён абяцае аддаць за яго сваю сястру. І дзяўчына топіцца, каб толькі не ісці за таго замуж. І, што самае горшае, і Ёўкахайнен, і Вяйнямёйнен сябе ў гэтай сітуацыі вінаватымі не лічаць.

І тым не менш нястомны збіральнік і апрацоўшчык фінскіх народных рунаў-спеваў Эліяс Лёнрут узвысіў герояў “Калевалы” да вяршынь паэзіі, што і абумовіла неверагодны поспех гэтага твора, поўная версія якога на фін­скай мове пабачыла свет у 1849 годзе. Гэта была інфармацыйна-літаратурная бомба. Невыпадкова ўжо ў 1850 го­дзе пабачыў свет пераклад “Калевалы” на шведскую мову, праз 2 гады — на нямецкую, у 1888 годзе — на рускую, у 1901 годзе — на ўкраінскую (праўда, рускі перакладчык Леанід Бельскі і ўкраінскі перакладчык Яўгеній Цімчанка карысталіся мовамі-пасрэдніцамі). А пераклад на беларускую так ніхто і не зрабіў, што яшчэ больш падахвочвала мяне ўзяцца за гэтую работу — і прынцыпова перакладаць наўпрост, з арыгінала. Супакоіўшыся пасля першай няўдалай спробы перакласці шостую руну, я зноў і зноў падступаўся і адыходзіў ад “Калевалы”, ужо л­едзьве не ўзненавідзеў таго Вяйнямёйнена ды іншых яе персанажаў, але ж урэшце асіліў.

— Колькі часу ў вас заняла гэтая справа?

— Калі падсумаваць увесь час ад першага чытання да выдання, то недзе 8 гадоў.

— “Калевалу” часта называюць у адным шэрагу з такімі бессмяротнымі шэдэўрамі гераічнага нацыянальнага эпасу, як “Песня пра Раланда”, “Песня пра Нібелунгаў”, “Песня пра Гаявату”, “Махабхарата” і інш. Якія творы з беларускай класічнай літаратуры вы маглі б паставіць побач з “Калевалай” у сэнсе іх значнасці для беларусаў як народа?

— Найперш — паэмы “Новая зямля” і “Сымон-музыка” Якуба Коласа, а яшчэ “Курган”, “Бандароўна”, “Магіла льва” Янкі Купалы. Дарэчы, як і нашу “Новую зямлю”, “Калевалу” таксама можна назваць энцыклапедыяй сялянскага жыцця, бо там, акрамя ўсіх гераічных і побытавых перыпетый, мы знаходзім багата і чыста этнаграфічнай інфармацыі. Пра тое, напрыклад, як трэба ставіцца баць­кам да дзяцей і дзецям да бацькоў, як трэба паводзіць сябе нявестцы ў чужой сям’і, як вудзіць рыбу, як варыць піва і г.д.

— Якаў Якаўлевіч, пераклад “Калевалы” на беларускую мову — гэта самая галоўная справа вашага жыцця?

— Думаю, што так. Калі не лічыць праект “Фінская мова ў Беларусі” і іншыя пераклады з фінскай мастацкай літаратуры. Так, у серыі “Паэты планеты” нядаўна пабачыла свет выбранае адной з самых вядомых паэтак у гісторыі фін­скай літаратуры Катры Вала, чакае свайго выдання ўжо гатовая кніга перакладаў нобелеўскага лаўрэата Франса Эміля Сіланпяя.

— Вялікі дзякуй за гутарку. Далейшых вам творчых поспехаў!

Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара.

Некалькі адметных фактаў пра “Калевалу” — арыгінал і беларускі пераклад

* Цікава, што збіральнік і апрацоўшчык рун “Калевалы” Эліяс Лёнрут (1802—1884) паходзіў са шведскамоўнай сям’і, і ў гэтым быў парадокс фінскага адраджэння ў ХІХ стагоддзі: галоўнымі адра­джэнцамі былі, як ні дзіўна, шведы, а не фіны.

* Нароўні з міфалагічнымі краінамі Калевалай і Пох’ялай у эпасе згадваюцца і рэальныя геаграфічныя ўтварэнні: Эстонія, Карэлія, Швецыя, Лапландыя, Германія, Расія і інш.

* “Калевала” аказала моцны ўплыў на творчасць Джона Толкіена, Генры Лангфела, Якуба Коласа і многіх іншых. У прыватнасці, у кнізе Максіма Лужаніна “Колас расказвае пра сябе” знаходзім такія словы Коласа аб яго працы над “Сымонам-музыкам”: “Калевала” дала мне добры штуршок. І шматлікія стваральнікі яе, і я пілі з адной крыніцы, толькі фіны на беразе мора, сярод скал, а я — у сваіх барах ды балотах. Нікому аднаму не належыць гэтая жывая вада, яна адкрыта многімі і для многіх. І ў нечым вельмі падобныя ра­дасць і гора ў кожнага народа. Значыць могуць быць падобнымі і творы… Я быў гатовы пакланіцца Лёнруту ў ногі”.

* Над перакладам “Калевалы” ў свой час працаваў Максім Багдановіч. У 1956 го­дзе выйшаў пераклад з рускай мовы дзіцячага празаічнага пераказу “Калевалы”, зроблены Міхасём Машарам. Але Якуб Лапатка першым узнавіў “Калевалу” ў поўным аб’ёме, і на сёння гэта самы вялікі паэтычны тэкст на беларускай мове — каля 600 старонак, 50 рунаў, амаль 23 тысячы радкоў.

* Беларускае выданне “Калевалы” аздоблена рэпрадукцыямі карцін выдатнага фінскага мастака Аксэлі Гален-Калелы (1865—1931), арыгіналы якіх захоўваюцца ў самых прэстыжных музеях Фінляндыі.

Праект “Фінская мова ў Беларусі” Якуба Лапаткі

У рамках праекта нядаўна выйшлі “Кароткая граматыка фінскай мовы” і “Беларуска-фінскі размоўнік-даведнік”, у перспектыве — фінска-беларускі і беларуска-фінскі слоўнікі, а таксама зборнік практыкаванняў і тэкстаў для чытання на фінскай мове.

Асновай “Кароткай граматыкі фінскай мовы” паслужыў уласны досвед аўтара. Якуб Лапатка лічыць, што пазбегнуць вывучэння граматыкі пры асваенні замежнай мовы немагчыма, як немагчыма атрымаць правы вадзіцеля без ведання правілаў дарожнага руху. “А граматыка гэта і ёсць тыя самыя правілы руху, якія вядуць нас па дарогах чужой нам мовы, — гаворыць аўтар. — І як ва­дзіцелю неабавязкова ве­даць назву кожнага знака і яго пахо­джанне, так і нам неабавязкова ведаць назвы ўсіх 15 фінскіх склонаў, дзея­слоўных форм ды іншае. Важней за ўсё ве­даць, што азначае тая або іншая форма дзеяслова, на што ўказвае канчатак назоўніка. Тады вы можаце зразумець, што кажа ваш суразмоўнік, і выказацца так, каб вас лёгка зразумелі”. У дапаможніку “Кароткая граматыка фін­скай мовы” сабраны і растлумачаны на мностве прыкладаў базавыя з’явы фінскай граматыкі. Усе прыклады ўзяты з фінскіх крыніц, і паралельна з імі даецца пераклад на беларускую мову. Дапаможнік па­спрыяе тым, хто вывучае фінскую мову як сама­стойна, так і з выкладчыкам.

“Беларуска-фінскі размоўнік-даведнік” пры­значаецца найперш тым, хто выязджае ў Фінляндыю ў камандзіроўку, на адпачынак, турыстам. Ён мае адметную структуру, можа дапамагчы карыстальнікам, якія ўпершыню сутыкнуліся не толькі з фінскай мовай, але і з фінскімі рэаліямі. У кнізе багата краіназнаўчай інфармацыі, маецца практычны граматычны даведнік, тэматычныя беларуска-фінскія слоўнічкі, актуальныя звесткі пра самыя важныя турыстычныя аб’екты.

Калевала

(Урывак з руны пяцідзясятай)

У заключнай пяцідзясятай руне “Калевалы” распавядаецца пра тое, як Мар’ята, калевальская дзяўчына, з’ела бруснічку, зацяжарыла і нарадзіла сына. Хлопчык нечакана знікае, але праз пэўны час яго знаходзяць у балоце. Каб ахрысціць дзіця, запрашаюць старога дзеда, але той адмаўляецца хрысціць малога, чый бацька невядомы, таму трэба яшчэ высветліць: магчыма, гэтага хлопчыка нельга пакідаць сярод жывых. Тут прыходзіць Вяйнямёйнен і кажа, што дзіўны хлопчык павінен памерці, але малы дакарае Вяйнямёйнена за такі жорсткі і несправядлівы прысуд. Дзед, нарэшце, хрысціць дзіця і прадракае, што той будзе каралём Карэліі. Вяйнямёйнен злуе і крыўдуе. Ён ідзе прэч, кажучы, што яшчэ спатрэбіцца свайму народу, каб стварыць новы сампа і кантэле. Ён адплывае на меднай лодцы за небакрай, пакідаючы свае цудоўныя песні і кантэле роднаму народу.Векамудры Вяйнямёйнен вынес вырак немаўляці:

“Раз яго знайшлі ў балоце,

ад бруснічкі нарадзіўся,

закапайце яго ў полі,

побач з купінай высокай,

ці назад у багну кіньце,

галаву разбіце кіем!”

Немаўля тут адказала

двухтыднёвае уголас:

“Гэй, старэча безгаловы,

Вяйне, ты — зусім бязглузды,

бо дурны прамовіў вырак,

дрэнна звычай патлумачыў!

Бо за горшыя учынкі

ды за большыя правіны

ў твань не кінулі цябе ўсё ж,

не разбілі голаў кіем,

хоць прадаў ты ў маладосці

брата роднага ў няволю,

бо з няволі сам хацеў ты

выкупіцца-ўратавацца.

І пазней цябе не знеслі,

не закінулі ў балота,

хоць тапіў ты ў маладосці

маладых зусім паненак

у марскіх глыбокіх хвалях,

пад вадой у чорнай твані!”.

Пахрысціў дзед немаўлятка,

блаславіў святой вадою,

каралём назваў карэльскім

і валадаром сапраўдным.

Раззлаваўся Вяйнямёйнен,

стаў збянтэжаным і хмурым,

вырашыў пайсці адгэтуль

на марское узбярэжжа.

Там пачаў спяваць замовы,

заспяваў апошні раз ён —

наспяваў мядзяны човен,

лодку з меднаю акоўкай.

Сеў ён ля стырна ў тым чоўне,

на марскі абшар паехаў.

Ён сказаў на развітанне,

словы гэткія прамовіў:

“Час ідзе і дні мінаюць,

і той дзень настане хутка,

што зноў буду я патрэбны,

зноў пачнуць шукаць і клікаць,

каб я зноў наладзіў сампа,

новы інструмент настроіў,

наспяваў ім новы месяц,

сонца новае ды неба,

бо ж без месяца ды сонца

радасці няма на свеце”.

І паехаў Вяйнямёйнен,

так спяваючы, паехаў,

у сваім мядзяным чоўне,

ў лодцы з меднаю акоўкай

за мяжу зямлі і неба,

аж за небакрай далёкі.

Там і знік тады ён з лодкай,

чоўнам з меднаю акоўкай.

Толькі кантэле пакінуў

і пакінуў спеў чароўны,

вечную людзям забаву,

дзецям у Суомі ўцеху.

Пакінуць каментарый

Ваш электронны адрас не будзе апублікаваны. Абавязковыя палі пазначаны *

*