Чытаць. Чытаць шмат. Чытаць заўсёды і ўсюды…

Напрыканцы студзеня ў прэс-цэнтры сталічнага Дома прэсы адбылося пасяджэнне круглага стала на тэму “Папулярызацыя чытання як спосаб інтэлектуальнага развіцця асобы”. У мерапрыемстве прынялі ўдзел прадстаўнікі пісьменніцкай, навуковай, бібліятэчнай, педагагічнай грамадскасці і нават буйной гандлёвай сеткі, у прыватнасці, “Еўрагандаль”. Такое шырокае прадстаўніцтва стала лішнім сведчаннем шырыні і шматузроўневасці самога дыскурсу, пазначанага ў назве круглага стала, і, зрэшты, не магло не парадаваць: чытанне як сацыяльны феномен сёння так ці інакш сягае ў самыя розныя сферы жыцця і, скажам так, сегменты нашай рэчаіснасці. І гэта не той выпадак, калі “рок-н-ролл мёртв, а я ещё нет”. Яно, чытанне, яшчэ не мёртвае, і мы, хто яшчэ чытае, тым больш не мёртвыя, і нас жывых, і нашых жывых дзяцей яшчэ, дзякуй богу, многа. І ўсе мы па-рознаму чытаем, і ўсе розныя ў справе папулярызацыі чытання. Увазе чытачоў нашай газеты — фрагменты той гутаркі.

Намеснік старшыні Саюза пісьменнікаў Беларусі Алена Анатольеўна СТЭЛЬМАХ: “Мы невыпадкова тут сабраліся на круглым стале на тэму “Папулярызацыя чытання як спосаб інтэлектуальнага развіцця асобы” напярэдадні ХХVI Мінскай міжнароднай кніжнай выставы-кірмашу, бо гэтая тэма сугучна слогану нашага кніжнага форуму “Больш чым кнігі”. Кніга сапраўды ўяў ляе сабой больш, чым проста носьбіт інфармацыі, больш, чым проста сродак для таго, каб бавіць вольны час. Гэтае “больш” выразна праяўляецца ў сённяшнім парадоксе: чым, здавалася б, менш удзяляецца ўвагі кнізе пры наяўнасці мноства іншых магчымасцей атрымання інфармацыі, тым больш узрастае неабходнасць гаварыць пра важнасць кнігі, важнасць чытання, прычым не проста чытання, а культуры чытання.

Апошнім часам мне даводзілася бываць на розных кніжных, пісьменніцкіх форумах у іншых краінах, напрыклад, у Малдове, Казахстане, і там таксама пісьменнікі, настаўнікі, бібліятэкары ўзнімалі ўсё тыя ж праблемныя пытанні чытання і ўсяго, што звязна з кнігай. Дык чаму гэта так хвалюе і нас, і нашых замежных калег? Ды таму, што кніга — гэта нешта большае за ўласна кнігу. Гэта тое, што фарміруе асобу. Я вось сама сябе лаўлю на думцы: а што мяне сфарміравала як асобу? І ці не ў першую чаргу мне ўспамінаюцца “Палескія рабінзоны”: дзяцінства герояў кнігі — яно ж таксама маё дзяцінства, тая прырода, у якой жылі кніжныя героі, — яна тая ж прырода, сярод якой расла я сама… Усё гэта, думаю, у значнай ступені дазволіла мне працаваць у “Лясной газеце”, часопісе “Родная прырода”… Гэта толькі маленькі прыклад, нейкі, можа быць, нават апасродкаваны ўплыў кнігі на жыццё чалавека, у гэтым выпадку — мяне, але гэта гаворыць, здаецца, само за сябе. Мы выхоўваемся і фарміруемся як асобы менавіта праз кнігі, найперш — кнігі нашых класікаў. Мы любім сваю Радзіму любоўю Максіма Багдановіча і Адама Міцкевіча, мы праходзім скрозь розныя жыццёвыя зносіны, як быццам скрозь сюжэтныя перыпетыі прозы Івана Шамякіна і Івана Мележа, прыходзім да сваіх грамадзянскіх пазіцый праз творы Васіля Быкава і г.д. Безумоўна, я ўсё гэта кажу пра сябе, але думаю, што і кожны з нас мог бы сказаць так пра сябе, толькі згадваючы ўжо найбольш блізкіх “сваіх” аўтараў. Усё тое ж самае, мне здаецца, адбываецца (ці можа адбывацца) і ў сучасным свеце, з сённяшнімі юнымі і маладымі людзьмі. І таму нам вельмі важна ўяўляць, якімі будуць нашы дзеці ў будучыні, якія будуць іх ідэалы і каштоўнасці. У гэтым сэнсе нас, кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў Беларусі, не могуць не радаваць вынікі Рэспубліканскага конкурсу чытальнікаў “Жывая класіка”: летась у ім прынялі ўд зел больш за 15 тысяч навучэнцаў. Я як сябар журы конкурсу магу з усёй адказнасцю засведчыць, што цікавасць нашых дзяцей да айчыннай літаратурнай класікі прыкметная. Прынамсі, удзельнікі конкурсу “Жывая класіка” сапраўды чытаюць класіку, па сваёй ахвоце чытаюць. Бо, як добра вядома, сённяшніх дзяцей вельмі цяжка прымусіць рабіць тое, што ім не падабаецца.

Яшчэ вельмі хацелася б адзначыць праект, які ажыццяўляе факультэт пачатковай адукацыі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка, калі студэнты распрацоўваюць і праводзяць адкрытыя ўрокі для 1—4 класаў, на якія запрашаюць пісьменнікаў, аўтараў твораў. Я сама прысутнічала на такіх уроках і магу засведчыць, што яны вельмі жывыя, аднолькава карысныя як дзецям, якія могуць бачыць непасрэдна аўтараў, так і самім пісьменнікам, якія могуць зрабіць для сябе важныя высновы: што не так яны пішуць, што менш, а што больш цікава сённяшнім школьнікам і г.д. А ўжо студэнты, уцягнутыя ў такую практыку са студэнцкай лаўкі, несумненна, будуць і ў далейшым крэатыўна працаваць у школе”.

Дырэктар Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Іван Васільевіч САВЕРЧАНКА: “Несумненна, чытанне развівае інтэлект, фантазію і творчыя здольнасці чалавека. Гэта і ёсць тры паказчыкі яго сталення і ў значнай ступені яго поспеху ў жыцці. Наогул, чытанне — гэта вельмі ўніверсальная рэч, якая робіць наша грамадства цывілізаваным, развітым, гуманным. Наш інстытут робіць шмат у напрамку папулярызацыі і канкрэтна — выдання нашай класікі. Літаральна днямі выйшаў падрыхтаваны нашымі супрацоўнікамі том твораў Міхася Зарэцкага і Андрэя Мрыя — проста геніяльных майстроў слова. Мы падрыхтавалі зборы твораў нашых народных пісьменнікаў Янкі Купалы, Якуба Коласа, Івана Навуменкі, Івана Шамякіна, Максіма Танка… Цяпер рыхтуецца і адначасова выдаецца збор твораў Янкі Брыля, ужо выйшаў другі том. Чытанне мастацкай літаратуры — гэта, лічу, найважнейшы фактар інтэлектуальнага і духоўнага сталення чалавека. Але, безумоўна, неабходна чытаць і гістарычную, сацыялагічную, паліталагічную, правазнаўчую, філасофскую літаратуру. Такое чытанне спрыяе развіццю той ці іншай свядомасці чалавека: гістарычнай, сацыялагічнай і г.д. Нарэшце, нельга забывацца і на такі сегмент, як вусная народная творчасць, у прыватнасці, казкі, паданні, легенды, прычым як тыя, што запісалі нашы фалькларысты, так і тыя, што ствараюць сучасныя пісьменнікі. Усё гэта мае велізарны выхаваўчы, інтэлектуальны і эстэтычны патэнцыял”.

Дырэктар Цэнтралізаванай сістэмы дзіцячых бібліятэк Мінска Таццяна Аляксееўна ШВЕД: “Сёння вядзецца шмат спрэчак адносна пытання “Патрэбна дзіцячая бібліятэка ці не патрэбна?”. Але я хачу сказаць пра тое, што яна патрэбна не таму, што я ўзначальваю Цэнтралізаваную сістэму дзіцячых бібліятэк Мінска, а таму, што яна патрэбна нашым дзецям. Пра гэта красамоўна сведчаць свежыя лічбы нашай дзейнасці за мінулы год. 18 дзіцячых бібліятэк Мінска ў 2018 годзе абслужылі 122 тысячы чытачоў, што больш на 800 чалавек, чым было ў 2017 годзе. Больш выдадзена і кніжак у мінулым годзе, чым у пазамінулым (на 5000 штук). З кожным годам расце коль-касць замоўленых кніг на беларускай мове, летась яна павялічылася амаль на 10 тысяч.

Штогод у дзіцячых бібліятэках праводзіцца каля 4 тысяч мерапрыемстваў — выстаў, прэзентацый кніг, сустрэч з пісьменнікамі, конкурсаў. Адсочваем і сацыяльныя сеткі, у якіх публікуем бібліяграфічныя спісы, спісы новых паступленняў, анонсы падзей. Сёння, лічу, дзіцячыя бібліятэкі сапраўды робяць шмат. Тым не менш дасягнуць пэўных вынікаў у справе папулярызацыі чытання можна толькі сумеснымі намаганнямі трох грамадскіх інстытутаў: сям’і, бібліятэкі і школы. І ў гэтым плане хочацца асабліва падзякаваць нашым настаўнікам: толькі дзякуючы ім дзеці часта і даведваюцца пра існаванне публічнай дзіцячай бібліятэкі”.

Галоўны бібліятэкар навукова-даследчага аддзела бібліятэказнаўства Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Вольга Аляксандраўна РЫНКЕВІЧ: “Па стане на 1 студзеня 2019 года ў ведамстве Міністэрства культуры знаходзіцца 2552 бібліятэкі: Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 6 абласных і 2545 публічных бібліятэк мясцовых органаў улады. Іх паслугамі і інфармацыйным рэсурсам карыстаецца больш за 3 млн чалавек, з якіх прыблізна 35% складаюць чытачы ва ўзросце да 15 гадоў. Нацыянальная бібліятэка Беларусі з’яўляецца навукова-метадычным, каардынацыйным рэспубліканскім цэнтрам для ўсіх бібліятэк краіны і ажыццяўляе навукова-даследчую работу, практычную работу па папулярызацыі кнігі і чытання.

У 2009—2010 гадах Нацыянальная бібліятэка Беларусі правяла маштабнае даследаванне “Сучасны стан і тэндэнцыі развіцця дзіцячага чытання ў Рэспубліцы Беларусь” — першае і пакуль адзінае такое даследаванне ў постсавецкі час. У рамках даследавання дзіцячае насельніцтва было раздзелена на 2 катэгорыі: дзеці малодшага школьнага ўзрос-ту (7—10 гадоў) і дзеці сярэдняга школьнага ўзросту (11—15 гадоў). Збор сацыялагічнай інфармацыі ажыццяўляўся метадам адказаў на пытанні, былі задзейнічаны сталіца, усе абласныя і раённыя цэнтры, сельскія населеныя пункты. У выніку апытана 2800 дзяцей, 2800 бацькоў (па адным на кожнае дзіця), 145 бібліятэкараў, 160 настаўнікаў літаратуры ці пачатковых класаў. Вынікі даследавання дазволілі дэталёва вывучыць патрэбы дзяцей, структуру зацікаўленасцей чытачоў, мэты, матывы, рэпертуар і рэгулярнасць чытання, ролю школы, сям’і і біблятэкі ў падтрымцы дзіцячага чытання і іншыя пытанні. Па выніках даследавання чытанне ўсё-такі займае лідзіруючую пазіцыю ў вольным часе дзяцей, пры гэтым існуе залежнасць паміж узростам дзіцяці і месцам чытання ў структуры яго вольнага часу. Чым меншае дзіця, тым больш яго цікавіць чытанне, а зніжэнне цікавасці падлеткаў да чытання галоўным чынам звязана з існаваннем альтэрнатыўных крыніц інфармацыі, у першую чаргу — інтэрнэту. Такім чынам, навідавоку адбываецца трансфармацыя чытання як спосабу атрымання інфармацыі. У той жа час камп’ютар, безумоўна, выступае як сродак чытацкіх зносін дзяцей. Сёння бібліятэкі актыўна выкарыстоўваюць інфармацыйныя тэхналогіі для папулярызацыі чытання.

Пры гэтым трэба ўлічваць, што чытанне выключна для атрымання інфармацыі па сваёй сутнасці павярхоўнае, камп’ютар прывучае дзяцей да гіпертэксту, у выніку яны страчваюць здольнасць чэрпаць інфармацыю з тэкстаў рознага тыпу, адбіраць з іх адпаведны заданню матэрыял, знаходзіць у тэксце схаваную ці супярэчлівую інфармацыю. Пераадоленне гэтых і іншых негатыўных наступстваў — неадкладная задача, што стаіць і перад бібліятэкай, і перад сям’ёй, і перад школай — перад усім нашым грамадствам”.

Загадчык ясляў-сада № 256 Мінска Алена Міхайлаўна ДЗЯМЕНЦЬЕВА: “Што б хто ні казаў, але любоў да чытання прывіваецца дзіцяці з самага маленькага ўзросту. Калі дзетак у 2 года прыводзяць да нас у яслі і калі ім дома ўжо чыталі кніжкі, мы гэта бачым.

Сёння шмат выдаецца вялікіх прыгожых кніг для дзяцей малодшага ўзросту, і гэта выдатна. Такія дзіцячыя кніжкі, сапраўды, вельмі запатрабаваны. Але чым далей расце дзіця, тым больш імкліва пачынае мяняцца тэматыка кніг, якія яно гатова чытаць. Важна своечасова заўважаць гэтыя змяненні. У нашым яслях-садзе для кожнай узроставай групы ёсць свая маленькая бібліятэка.

Кнігу мы не проста чытаем, а заўсёды абыгрываем: робім інсцэніроўкі, малюем ілюстрацыі да кніжак і самі кнігі, праводзім для бацькоў конкурсы “Кніжка сваімі рукамі”. Але найперш мы ўсё-такі чытаем. Чытаем шмат. Чытаем заўсёды і ўсюды. Паказваем дзецям, што кніга — гэта цікава”.

Дырэктар сярэдняй школы № 32 Мінска Зінаіда Іларыёнаўна МІХАЙЛАВА: “Наша школа новая, але, нягледзячы на тое, што нам усяго 3 гады, наш бібліятэчны фонд налічвае звыш 27 тысяч 984 экзэмпляры, з якіх больш за 19 тысяч складае вучэбная літаратура.

Мы адна з нямногіх школ, якая цесна супрацоўнічае з Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі, наша школа адзіная ў Беларусі падключана да яе віртуальнай чытальнай залы. Праводзім семінары сярод бібліятэкараў Мінска, і нам не сорамна паказаць нашу бібліятэку ў плане яе матэрыяльнага абсталявання. Плошча бібліятэкі — 380 кв.м, ёсць вялікае кнігасховішча, пакой рамонту кніг. Мы пастаянна праводзім літаратурныя гасцёўні з удзелам беларускіх літаратараў, тэатралізаваныя імпрэзы. Мы адкрыты для ўсіх і ўсяго крэатыўнага”.

Настаўніца рускай мовы і літаратуры сярэдняй школы № 179 Мінска Кацярына Уладзіміраўна МАТУСЕВІЧ: “Сёння, як ніколі, становіцца важным пытанне аб чытацкай пісьменнасці. Гаворка пра тое, каб не проста ўмець чытаць, але і ўмець разумець тэкст, умець рэфлексаваць аб прачытаным для таго, каб выкарыстоўваць гэтае прачытанае для дасягнення жыццёвых мэт, таму што чытанне развівае вучня, рыхтуе яго да будучага жыцця.

Мы пачалі рэалізоўваць праект, прысвечаны выхаванню чытацкай пісьменнасці на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі. Сярод мноства мерапрыемстваў мы правялі ўласнае даследаванне, якое паказала наступныя вынікі: толькі 38% навучэнцаў ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі любяць чытаць, але пры гэтым 72% прыслухоўваюцца да думкі настаўнікаў адносна чытання. Пра што кажуць гэтыя лічбы? Пра тое, што наша роля, роля настаўнікаў, застаецца ўсё-такі вялікай у фарміраванні ў дзяцей уяўленняў пра чытанне і кнігу. І мы стараемся падтрымліваць гэты аўтарытэт у вачах навучэнцаў шляхам правядзення інтэграваных урокаў, пазакласных тэматычных мерапрыемстваў. Нарэшце, мы гаворым і тлумачым многія звязаныя з чытаннем рэчы на ўласным прыкладзе. У прыватнасці, я прынесла дзесяцікласнікам кнігу, якая была настольнай у мяне самой, калі я вучылася ў 10 класе. Паказвала ім свае колішнія закладачкі, выпіскі ў дзённік і іншае. На наступны ўрок тры мае дзесяцікласнікі прыйшлі са сваімі любімымі кнігамі, яшчэ на наступны такіх навучэнцаў ужо было 5, потым — 10, яшчэ потым — 15… Для мяне гэта былі маленькія, але перамогі. Таму я лічу, што, калі мы ўсе разам будзем нешта рабіць, будзе і вынік”.

Намеснік начальніка ўпраўлення крэатыву і інавацый ТАА “Еўрагандаль” Сяргей Міхайлавіч ШЫМАНОВІЧ: “Я тут чалавек, мабыць, выпадковы, мы больш прадаём хлеб, каўбасу, малако… І раптам так атрымалася, што менш чым за паўгода мы прадалі — толькі не палохайцеся гэтай лічбы! — больш за паўмільёна кніг. А пачалося ўсё з таго, што мы глядзелі, вывучалі розныя акцыі… Я схіляю галаву перад аўтарамі, бібліятэкарамі, настаўнікамі, перад усёй той работай, якую яны ажыццяўляюць дзеля папулярызацыі чытання, але трэба разумець, што мы ўсё-такі прадстаўнікі бізнесу, зарабляем грошы. І мы шукалі спосабы, каб прыцягнуць увагу дзяцей, сям’і не проста да нейкіх цацак, скажам, бонсцікаў, а каб прыцягнуць у магазін сям’ю пры дапамозе нечага вельмі важнага, чым з’яўляецца кніга. У нашым выпадку гэта кніга пра Алісу Льюіса Кэрала. Вопыт аб’яднання дапоўненай рэальнасці і кнігі, рэалізаваны ў нашай гандлёвай сетцы, мы падгледзелі ва Украіне, дзе гэта здзейснілі ўпершыню на постсавецкай прасторы. Сэнс у тым, што кніга са сваім тэкстам і ілюстрацыямі з’яўляецца носьбітам інфармацыі, а дадатак у тэлефоне ажыўляе тэкст і ілюстрацыі, якія ператвараюцца ў мульцік. Сама ж механіка была вельмі простай: людзі ажыццяўлялі пакупкі, за гэта атрымлівалі фішкі (пакупкі на суму ў 50 рублёў давалі права купляць кнігу па вельмі нізкай цане). Вельмі важна, што мы з самага пачатку рабілі стаўку на якасную кнігу. І наш паліграфкамбінат імя Якуба Коласа, якому мы заказалі тыражы, у гэтым сэнсе нас вельмі парадаваў. І яшчэ адзін прынцыповы момант: уласна на самой кнізе мы не імкнуліся зарабіць, пра што гаворыць скідачны кошт кнігі — усяго 6 рублёў. Мы хацелі стварыць новую гісторыю, новы вопыт наведвання нашага магазіна — тое, чаго заўсёды хочам. А інсайт ва ўсёй гэтай гісторыі наступны. Дзеці хочуць быць у тэлефоне, а бацькі хочуць навучыць дзяцей чытаць. Спалучэнне гэтых дзвюх, здавалася б, процілеглых інтэнцый і дало вельмі нечаканыя вынікі. Што цікава: кнігу “Аліса ў краіне цудаў” больш куплялі менавіта бацькі, а не дзеці. Мы нават адсочвалі суадносіны спампоўвання дадаткаў з гэтай кнігі з аб’ёмамі яе продажу. Усяго толькі 70% людзей спампоўвалі мультымедыйны дадатак. Гэта значыць, вельмі многія куплялі кнігу проста таму, што яна класная, таму што яе прыемна паставіць на паліцу. Маёй дачцэ сёння 7 гадоў, яна, скажам так, належыць да прамой мэтавай аўдыторыі, на якую разлічаны такія прадукты. Калі я прынёс дамоў гэтую кнігу, яна спачатку толькі паглядзела карцінкі, але не стала яе чытаць. Кніга стаяла на паліцы месяцы два ці больш. Але сам факт, што яна стаяла на паліцы, у адзін цудоўны момант прымусіў дачку ўзяць яе і пачаць чытаць. Яна прачытала і сказала, што вельмі спадабалася”.

Мікола ЧЭМЕР.
Фота аўтара.