Што ў тваім значэнні, слова?

Лаўрэат многіх прэстыжных літаратурных прэмій Міхась Пазнякоў — з тых нямногіх беларускіх пісьменнікаў, якія не толькі паспяхова працуюць у розных жанрах, але і з’яўляюцца выдатнымі мовазнаўцамі. А тое, што Міхась Паўлавіч — такі знаўца роднай мовы, якому можна па-добраму пазайздросціць, асабліва засведчыў яго “Слоўнік беларускай літаратурнай мовы”. Аб яго значнасці і запатрабаванасці гаворыць ужо тое, што ён вытрымаў два выданні. Другое, дарэчы, у двух тамах. Што ж, слоўнік сапраўды аб’ёмны. М.Пазнякоў сабраў у ім і размеркаваў па семантычных групах эпітэты да амаль 450 найбольш ужывальных назоўнікаў. Гэты слоўнік ужо стаў настольнай кнігай для многіх, у тым ліку для выкладчыкаў беларускай мовы і літаратуры. З задавальненнем карыстаюцца ім і старшакласнікі.

А нядаўна ў М.Пазнякова з’явілася выданне, адрасаванае дзецям малодшага і сярэдняга ўзросту, — “Школьны слоўнік беларуска-рускіх амонімаў”. Кніга выйшла ў серыі “Школьныя слоўнікі”, якую выдавецтва “Народная асвета” выпускае з 2017 года. Адразу адзначу: папаўненне ў гэтай моўнай бібліятэчцы значнае. Слоўнік М.Пазнякова вельмі патрэбны, а выхад яго своечасовы, асабліва калі прыняць пад увагу, што ў нашай краіне, на жаль, яшчэ не ўсе добра ведаюць, як прынята цяпер казаць, мову тытульнай нацыі. А сёй-той з тых, хто карыстаецца ёю, не заўсёды разбіраецца ў адметнасці слоў, блізкіх па гучанні ці з нязначнымі адрозненнямі.

Гаворка ідзе, натуральна, пра амонімы. Пры ўспрыманні асобных з іх узнікаюць цяжкасці. У якасці прыкладу прывяду адзін з найбольш распаўсюджаных выпадкаў. У беларускай мове слова “бескарысны”, калі праводзіць паралель з рускай мовай, ужываецца, як вядома, у сэнсе “бесполезный”. “Бескорыстный” жа па-беларуску гучыць, як “бескарыслівы”. Ці яшчэ з гэтага шэрага. Па-беларуску “карысны” азначае “полезный”. “Корыстный” адпавядае значэнню “карыслівы”. Розніца ў значэнні, як бачым, істотная. Шкада, што гэта разумеюць далёка не ўсе, таму нават у друку даволі часта чытаеш пра каго-небудзь, што ён бескарысны, хоць павінна быць бескарыслівы.

Я прывёў толькі дзве беларуска-рускія аманімічныя пары, на якія спасылаецца М.Пазнякоў у сваім “Школьным слоўніку беларуска-рускіх амонімаў”. Усяго ж у ім такіх пар прыведзена 242. Сапраўднае моўнае багацце. Ужо гэтага дастаткова, каб не абмінуць новую даследчую працу М.Пазнякова. Аднак важна і тое, што слоўнік адначасова выконвае дзве функцыі: перакладную і тлумачальную. Вось як гаворыць пра структуру выдання сам Міхась Паўлавіч: “Кожны слоўнікавы артыкул пачынаецца з перакладу: з беларускай мовы на рускую і з рускай — на беларускую. Злева, выдзеленыя тлустым шрыфтам, падаюцца міжмоўныя амонімы, а справа, звычайным шрыфтам, — пераклады іх на роднасную мову. Затым загаловачным словам-амонімам, набраным тлустым шрыфтам, даюцца тлумачэнні. Для больш поўнага раскрыцця іх сэнсу прыводзяцца прыклады-ілюстрацыі”.

Каб паказаць, як гэта выглядае, прывяду яшчэ адзін прыклад са слоўніка:

“Прозвішча — фамилия.

Прозвище — мянушка.

Прозвішча — сямейнае найменне, якое перадаецца па спадчыне і далучаецца да асабовага імя. Сапраўднае прозвішча Коласа — Міцкевіч.

Прозвище — название, данное человеку в шутку, в насмешку (по какой-либо характерной его черте, свойству). У Вани было прозвище Молчун, он почти всегда молчал”.

Такая форма падачы і асэнсавання матэрыялу зручная для карыстання. Паколькі ў слоўніку, як і ў многіх іншых, вытрыманы алфавітны прынцып і, да таго ж, у канцы ёсць паказальнік беларуска-рускіх амонімаў, уключаных у выданне, не складана знайсці тое, што ўвайшло ў кнігу. Істотны і такі момант: у пачатку слоўніка пададзены беларускі і рускі алфавіт. Усё ж не будзем забываць, што выданне адрасавана ў першую чаргу школьнікам. У некаторых з іх, асабліва ў дзяцей малодшага ўзросту, могуць узнікнуць сумненні адносна парадку размяшчэння той ці іншай літары. Каб праверыць сябе, будзе дастаткова зазірнуць у алфавіт. Пасля гэтага стане зручней шукаць словы на патрэбную літару.

Безумоўна, “Школьны слоўнік беларуска-рускіх амонімаў” М.Пазнякова, як і яго двухтомны “Слоўнік беларускай літаратурнай мовы”, будзе запатрабаваны. Значэнне падобных выданняў цяжка пераацаніць.

Алесь МАРЦІНОВІЧ.